Tháp Bà Ponagar là quần thể đền tháp Chăm cổ kính nằm trên đồi Cù Lao bên cửa sông Cái ở Nha Trang — một trong những di tích Chăm Pa tiêu biểu, linh thiêng và được viếng thăm nhiều nhất Việt Nam.

Giới thiệu

Tháp Bà Ponagar (người Chăm gọi là Yang Po Inu Nagar) là một quần thể đền tháp xây bằng gạch nung đỏ, dựng trên đồi Cù Lao cao chừng 12 m bên bờ bắc cửa sông Cái, cách trung tâm Nha Trang khoảng 2 km về phía bắc. Quần thể thờ nữ thần Po Nagar — Mẹ Xứ Sở, vị thần sáng tạo và bảo trợ của vương quốc Chăm Pa, về sau được người Việt tiếp nhận và đồng nhất với Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Đây vẫn là nơi hành hương linh thiêng của cả người Chăm lẫn người Việt, với khói hương nghi ngút quanh năm và lễ hội Tháp Bà tổ chức tưng bừng vào tháng Ba âm lịch.

Khu di tích đã được Bộ Văn hóa xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Với những thân tháp gạch vươn cao soi bóng xuống cửa sông, hệ cột Mandapa rêu phong và những phù điêu thần linh tinh xảo, nơi đây là điểm đến hàng đầu để hiểu về nghệ thuật và tín ngưỡng của nền văn minh Chăm Pa từng rực rỡ ở miền Trung Việt Nam.

Lịch sử

Vương quốc Chăm Pa hình thành từ thế kỷ 2 và phát triển rực rỡ dọc dải đất miền Trung Việt Nam ngày nay, với nền văn hóa chịu ảnh hưởng sâu sắc của Ấn Độ giáo. Vùng Kauthara — tương ứng khu vực Nha Trang — là một trong những trung tâm tôn giáo quan trọng của vương quốc, và Tháp Bà Ponagar chính là thánh địa thờ vị nữ thần bảo hộ của xứ này.

Quần thể được xây dựng và mở rộng qua nhiều giai đoạn, từ khoảng thế kỷ 8 đến thế kỷ 13, dưới các triều vua Chăm Pa. Theo các văn bia còn lưu lại, đền ban đầu thờ tượng nữ thần bằng vàng; sau những biến động chiến tranh, tượng cũ thất lạc và được thay bằng tượng đá. Các vua Chăm nhiều lần trùng tu, dâng cúng ruộng đất, nô lệ và vật phẩm cho đền, cho thấy vị thế trung tâm tín ngưỡng của nơi này trong đời sống Chăm Pa.

Nữ thần Po Nagar trong truyền thuyết Chăm là đấng sáng tạo ra đất đai, cây cối, lúa gạo và dạy dân nghề nông, nghề dệt. Khi người Việt vào định cư ở vùng đất này, họ tiếp nhận tín ngưỡng bản địa và Việt hóa nữ thần thành Thiên Y A Na Thánh Mẫu — một trong những Mẫu thần được thờ phụng rộng rãi ở miền Trung. Sự dung hợp tín ngưỡng Chăm — Việt ấy khiến Tháp Bà trở thành nơi hành hương chung của hai cộng đồng cho đến ngày nay.

Vốn ban đầu quần thể có nhiều công trình hơn; trải qua thời gian và chiến tranh, ngày nay còn lại bốn tháp và khu nhà tiền đường. Tháp chính (tháp Đông Bắc) cao khoảng 23 m là công trình bề thế và cổ kính nhất. Kỹ thuật xây gạch khít mạch, gần như không lộ vữa của người Chăm đến nay vẫn là một bí ẩn chưa được giải đáp trọn vẹn đối với giới nghiên cứu kiến trúc.

Tham quan

Khu di tích gồm ba tầng theo sườn đồi. Tầng thấp là cổng và bậc thang cổ dẫn lên; tầng giữa là khu Mandapa (nhà tiền đường) với những hàng cột gạch bát giác đồ sộ — nơi xưa kia dùng làm chỗ tịnh tâm, sửa soạn lễ vật trước khi vào hành lễ. Hệ cột rêu phong này là một trong những góc chụp ảnh ấn tượng nhất của di tích.

Tầng trên cùng là khu đền tháp, gồm bốn tháp gạch còn lại:

• Tháp chính (Đông Bắc) — cao khoảng 23 m, thờ nữ thần Po Nagar (Thiên Y A Na). Bên trong đặt tượng nữ thần bằng đá ngồi trên bệ, mình mặc áo và đội mũ theo lối thờ Mẫu của người Việt. Cửa tháp quay về hướng đông, phía trên có phù điêu thần Shiva múa trên lưng bò thần Nandin.
• Tháp Nam — tháp cao thứ nhì, mái hình chóp, thờ thần Cri Cambhu (gắn với thần Shiva).
• Tháp Đông Nam — tháp nhỏ với mái hình thuyền, thờ thần Sandhaka (Skanda).
• Tháp Tây Bắc — mái cong, được cho là thờ thần Ganesha, vị thần đầu voi trong Ấn Độ giáo.

Trên các thân tháp và vòm cửa còn lưu nhiều phù điêu, hoa văn và tượng thần đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc Chăm. Từ trên đồi, du khách có thể phóng tầm mắt ngắm cửa sông Cái, cầu Xóm Bóng, những chiếc thuyền thúng của làng chài và toàn cảnh thành phố Nha Trang trải dài ra biển. Trong khuôn viên thường có biểu diễn múa Chăm và trình diễn nghề dệt, gốm truyền thống — một cơ hội tốt để cảm nhận văn hóa Chăm sống động ngoài kiến trúc.

Bản đồ bên dưới đánh dấu vị trí tháp cùng vài điểm lân cận có thể ghé trong cùng buổi.

Giá vé & giờ mở cửa

Khu di tích mở cửa hằng ngày từ 06:00 đến 18:00, kể cả cuối tuần. Giá vé vào cổng là 30.000đ/người; trẻ nhỏ thường được miễn hoặc giảm. Đây là một trong những điểm tham quan có giá vé dễ chịu nhất Nha Trang.

Nên đến vào buổi sáng sớm hoặc cuối chiều để tránh nắng gắt và các đoàn khách đông; đây cũng là thời điểm ánh sáng đẹp nhất để chụp ảnh những thân tháp gạch đỏ. Buổi sáng còn dễ bắt gặp các suất biểu diễn múa Chăm trong khuôn viên. Một lượt tham quan thong thả thường mất khoảng 45–60 phút.

Cách đến

Tháp Bà Ponagar cách trung tâm Nha Trang khoảng 2 km về phía bắc, qua cầu Xóm Bóng bắc ngang cửa sông Cái. Từ khu vực biển Trần Phú và Phố Tây, các phương án di chuyển gồm:

• Taxi / xe ôm công nghệ (Grab, Be) — tiện nhất, chỉ mất khoảng 8–12 phút từ trung tâm, cước taxi tham khảo dưới 60.000đ một chiều.
• Xe buýt — tuyến số 4 chạy qua khu vực và dừng gần chân tháp, là lựa chọn tiết kiệm cho khách đi một mình.
• Xe máy thuê — linh hoạt nhất nếu bạn muốn kết hợp tham quan Hòn Chồng, chùa Long Sơn và các điểm lân cận trong cùng buổi; có chỗ gửi xe ngay khu di tích.
• Đi bộ / xe đạp — khả thi nếu bạn ở khu gần cầu Xóm Bóng, đường đi men theo cửa sông khá đẹp.

Mẹo tham quan

• Trang phục lịch sự: mặc áo có tay che vai và quần/váy dài qua gối khi vào khu tháp chính. Nếu lỡ mặc áo hở vai hay quần ngắn, hãy mượn áo choàng miễn phí ở cổng — đây là quy định để giữ sự tôn nghiêm nơi thờ tự.
• Tháo giày khi vào trong lòng tháp chính theo tục lệ; bước nhẹ và giữ trật tự vì nhiều người đến đây để cầu khấn.
• Đi sớm để tránh nắng và đông; tránh chính ngọ vì sân tháp ít bóng mát.
• Mang theo nước và mũ nón; cầu thang lên đồi khá dốc dưới trời nắng.
• Kết hợp lịch trình: ghép Tháp Bà với Hòn Chồng và chùa Long Sơn ở gần để tiết kiệm thời gian di chuyển. Tham khảo thêm các trải nghiệm ở Nha Trang để sắp xếp một ngày trọn vẹn.

Lân cận

Có thể kết hợp Tháp Bà Ponagar với các điểm gần đó trong cùng hành trình:

• Hòn Chồng — bãi đá ven biển độc đáo với cụm đá chồng kỳ lạ, cách tháp khoảng 1 km về phía đông bắc.
• Chùa Long Sơn — ngôi chùa nổi tiếng với tượng Phật trắng cao 24 m trên đỉnh đồi, cách khoảng 3 km.
• Nhà thờ Núi Nha Trang — nhà thờ đá phong cách Gothic Pháp nhìn xuống thành phố, cách khoảng 2,5 km.
• Biển Nha Trang — bãi tắm trung tâm trải dài, cách tháp chừng 2 km, lý tưởng để thư giãn sau buổi tham quan.

Đánh giá

★★★★☆ 4.5 · 2.300 đánh giá