Làng cổ Đường Lâm

Đường Lâm là một trong số ít làng cổ ở đồng bằng Bắc Bộ còn giữ được gần như nguyên vẹn bố cục truyền thống: cổng làng, cây đa, giếng nước, đình làng, và hàng trăm ngôi nhà cổ xây bằng đá ong — loại vật liệu địa phương đặc trưng của vùng đất bán sơn địa Sơn Tây. Làng được công nhận di tích lịch sử — văn hóa cấp quốc gia và thường được giới thiệu là “làng cổ đầu tiên ở Việt Nam được xếp hạng di tích” cùng cấp với phố cổ Hội An, dù quy mô và mức độ thương mại hóa thấp hơn nhiều.

Đáng đi vì đây là nơi bạn thấy được nếp làng Bắc Bộ thật — không phải phiên bản dựng lại cho khách du lịch — với nhà cổ vẫn có người ở, sân vẫn phơi thóc, cổng vẫn không khóa. Đường Lâm hợp với người thích đi chậm, quan tâm kiến trúc dân gian, muốn tránh đám đông. Không hợp với người kỳ vọng một điểm đến hoành tráng, nhiều dịch vụ, ảnh “sống ảo” kiểu resort; làng khá mộc, một số nhà cổ xuống cấp, hạ tầng du lịch còn sơ sài.

Tổng quan

Đường Lâm về mặt hành chính là một xã thuộc thị xã Sơn Tây, gồm nhiều thôn nhưng nổi bật nhất là thôn Mông Phụ — nơi tập trung cổng làng cổ, đình làng, và mật độ nhà cổ đá ong cao nhất. Vùng đất này còn được gọi dân gian là “đất hai vua” vì tương truyền là quê hương của Phùng Hưng (Bố Cái Đại Vương, thế kỷ 8) và Ngô Quyền (vị vua đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, thế kỷ 10) — hai nhân vật gắn liền với công cuộc giành độc lập tự chủ thời kỳ đầu của người Việt sau nghìn năm Bắc thuộc.

Điểm khác biệt lớn nhất của Đường Lâm so với các làng cổ khác ở miền Bắc là vật liệu xây dựng: đá ong (laterite) — loại đá tổ ong màu vàng nâu, xốp, dễ khai thác tại chỗ ở vùng bán sơn địa Sơn Tây, được xẻ thành khối xây tường, cổng, giếng. Đá ong hút ẩm tốt, giữ mát mùa hè, ấm mùa đông — lý do những ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi ở đây vẫn có thể ở được. Nhà cổ Đường Lâm thường theo kiểu 5 gian hoặc 7 gian truyền thống, có sân, vườn, giếng khơi và cổng riêng, khác hẳn kiểu nhà ống mặt phố ở phố cổ Hà Nội hay Hội An.

Đình Mông Phụ là công trình kiến trúc trung tâm của làng, xây theo kiểu đình làng Bắc Bộ điển hình — mái đình cong, gỗ chạm khắc, sân đình rộng dùng làm nơi hội họp, tổ chức lễ hội, biểu diễn nghệ thuật dân gian vào các dịp lễ. Ngoài đình, làng còn có chùa Mía (tên chữ là Sùng Nghiêm tự) nằm ở thôn Đông Sàng, được biết đến với số lượng lớn tượng Phật cổ bằng gỗ và đất nung — một trong những ngôi chùa có nhiều tượng cổ nhất miền Bắc. Xen giữa các công trình tôn giáo — tín ngưỡng là mạng lưới ngõ xóm lát gạch nghiêng, tường đá ong, cổng nhà cổ mở thẳng ra ngõ nhỏ chỉ đủ một xe máy đi qua.

Nên lưu ý: Đường Lâm không phải một “bảo tàng ngoài trời” theo nghĩa mọi thứ được bảo tồn tuyệt đối. Nhiều gia đình vẫn sinh sống trong nhà cổ, một số đã cải tạo thêm mái tôn, cửa nhôm để tiện sinh hoạt hiện đại — đây là thực tế của một làng đang sống, không phải phim trường. Khách nên tôn trọng không gian riêng tư khi ghé thăm những ngôi nhà có người ở.

Mùa nào đi

Đường Lâm đi được quanh năm vì không có yếu tố thời tiết cực đoan như biển hay núi cao, nhưng mỗi mùa cho một trải nghiệm khác:

Mùa xuân (tháng 2 đến tháng 4) là thời điểm dễ chịu nhất về nhiệt độ, trùng với mùa lễ hội đầu năm ở nhiều đình chùa Bắc Bộ, không khí làng nhộn nhịp hơn ngày thường. Đây cũng là mùa cây cối trong làng — nhất là những cây đa, cây duối cổ thụ — xanh tốt nhất.

Mùa hè (tháng 5 đến tháng 8) nắng gắt, đi bộ tham quan ngoài trời khá mệt vì đường làng ít bóng râm liên tục, nên đi sớm buổi sáng hoặc chiều muộn. Bù lại, đây là mùa nhà nông thu hoạch, nếu may mắn sẽ thấy cảnh phơi thóc, phơi ngô trên sân nhà cổ — hình ảnh đặc trưng nhất của làng.

Mùa thu (tháng 9 đến tháng 11) được nhiều người đánh giá là mùa đẹp nhất để chụp ảnh kiến trúc — nắng nhẹ, trời trong, nhiệt độ dễ chịu cho việc đi bộ cả ngày.

Mùa đông (tháng 12 đến tháng 1) miền Bắc lạnh và có thể mưa phùn ẩm, tường đá ong lúc này lộ rõ màu rêu phong, không gian làng trầm và vắng hơn — hợp với người thích chụp ảnh tĩnh lặng, không hợp với người ngại lạnh.

Đi đến

Từ Hà Nội (trung tâm): Đường Lâm cách trung tâm Hà Nội khoảng 44 km về phía tây, đi theo hướng đại lộ Thăng Long rồi rẽ vào quốc lộ 32 hướng thị xã Sơn Tây. Xe máy hoặc ô tô tự lái đi mất khoảng 1 đến 1,5 giờ tùy tình trạng giao thông. Đây là cung đường phổ biến cho dân Hà Nội đi phượt cuối tuần trong ngày, kết hợp Đường Lâm với thành cổ Sơn Tây hoặc kéo dài lên hồ Suối Hai, vườn quốc gia Ba Vì.

Xe khách/xe buýt: Có tuyến xe buýt công cộng từ trung tâm Hà Nội đi thị xã Sơn Tây, sau đó bắt xe ôm hoặc taxi vào làng (khoảng vài km từ trung tâm thị xã). Xe buýt là lựa chọn rẻ nhất nhưng mất nhiều thời gian nhất, hợp với người không vội và không ngại đổi phương tiện giữa chặng.

Xe máy tự lái là cách phổ biến nhất với khách trẻ Hà Nội — vừa chủ động giờ giấc, vừa tiện ghé thêm các điểm dọc đường như thành cổ Sơn Tây. Đường quốc lộ 32 khá đông vào cuối tuần, cần cẩn thận đoạn qua thị trấn.

Từ các tỉnh khác: Khách ở xa nên bay hoặc đi tàu/xe khách về Hà Nội trước, rồi di chuyển tiếp bằng xe máy thuê, taxi công nghệ, hoặc ghép đoàn tour trong ngày — nhiều đơn vị lữ hành ở Hà Nội có tour ghép Đường Lâm nửa ngày hoặc một ngày.

Đi lại

Trong làng, cách duy nhất và cũng là cách nên làm là đi bộ. Khu trung tâm thôn Mông Phụ nhỏ, ngõ xóm hẹp, xe máy không thể — và không nên — luồn lách qua hết các ngõ để tránh làm phiền sinh hoạt của người dân. Nhiều điểm tham quan chính (cổng làng, đình Mông Phụ, các nhà cổ tiêu biểu, chùa Mía, đền thờ Phùng Hưng, lăng Ngô Quyền) nằm trong bán kính đi bộ hợp lý, tổng quãng đường tham quan trọn vẹn khoảng vài km.

Xe đạp là lựa chọn thứ hai được nhiều khách chọn — một số hộ dân hoặc điểm dừng chân trong làng có dịch vụ cho thuê xe đạp, giúp di chuyển giữa các cụm di tích xa nhau hơn (như lăng Ngô Quyền, đền Phùng Hưng nằm hơi tách khỏi khu trung tâm) mà không cần đi bộ quá xa.

Xe ôm/xe điện chở khách có ở khu vực gần cổng làng cho người lớn tuổi hoặc đoàn không muốn đi bộ nhiều, giá thỏa thuận tại chỗ.

Xem

Cổng làng Mông Phụ — hình ảnh biểu tượng của Đường Lâm, cổng cổ xây bằng đá ong, mái ngói, đứng bên cạnh cây đa và ao làng. Đây là điểm chụp ảnh gần như bắt buộc khi tới Đường Lâm.

Đình Mông Phụ — trung tâm sinh hoạt cộng đồng của làng từ nhiều thế kỷ, kiến trúc gỗ chạm khắc tinh xảo, sân đình rộng. Vào các dịp lễ hội làng, đây là nơi diễn ra các nghi lễ và hoạt động văn hóa dân gian.

Chùa Mía (Sùng Nghiêm tự) — nổi tiếng với số lượng lớn tượng Phật cổ, được xem là một trong những ngôi chùa có bộ sưu tập tượng cổ đáng chú ý nhất vùng Bắc Bộ. Không gian chùa yên tĩnh, nhiều cây cổ thụ.

Nhà cổ tiêu biểu — làng có nhiều ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi mở cửa đón khách tham quan (một số gia đình có thu phí nhỏ hoặc bán đồ lưu niệm, đặc sản địa phương), tiêu biểu là các nhà cổ ở khu vực gần cổng làng và dọc trục đường chính thôn Mông Phụ. Kiến trúc 5 gian hoặc 7 gian, tường đá ong, sân gạch, giếng nước là mẫu số chung.

Đền thờ Phùng Hưng và lăng Ngô Quyền — hai công trình thờ tự gắn với “đất hai vua”, nằm hơi tách biệt khỏi khu trung tâm Mông Phụ, cần đi thêm một đoạn để tới.

Giếng cổ và ao làng — rải rác trong làng có nhiều giếng đá ong cổ vẫn được sử dụng, cùng ao làng truyền thống — những chi tiết nhỏ nhưng góp phần tạo nên khung cảnh làng quê Bắc Bộ nguyên bản.

Làm

Đi bộ/đạp xe khám phá ngõ xóm — hoạt động chính và cũng là trải nghiệm giá trị nhất ở Đường Lâm. Không cần lịch trình cứng nhắc, cứ đi lạc vào các ngõ nhỏ, ngắm tường đá ong, cổng nhà cổ, sinh hoạt đời thường của dân làng.

Chụp ảnh kiến trúc — Đường Lâm là điểm quen thuộc của giới nhiếp ảnh nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp nhờ chất liệu đá ong độc đáo, ánh sáng đẹp vào sáng sớm và chiều muộn.

Tìm hiểu nghề truyền thống — làng có một số hộ vẫn giữ nghề làm tương truyền thống (tương Đường Lâm là đặc sản được biết đến), một số điểm cho khách xem quy trình làm tương hoặc mua về làm quà.

Ghép tour với thành cổ Sơn Tây — thành cổ Sơn Tây nằm cách Đường Lâm không xa, nhiều khách kết hợp cả hai điểm trong cùng một chuyến đi trong ngày.

Vẽ, viết ký họa — không gian yên tĩnh, kiến trúc đặc trưng khiến Đường Lâm cũng là điểm được các nhóm học vẽ, sinh viên kiến trúc chọn làm nơi ký họa thực tế.

Ăn

Ẩm thực Đường Lâm mang đậm chất làng quê Bắc Bộ, không cầu kỳ nhưng có bản sắc riêng:

Gà Mía — giống gà bản địa nổi tiếng, thịt chắc, được nhiều nhà hàng trong và ngoài làng chế biến thành các món luộc, rang, nướng.

Tương Đường Lâm — đặc sản lên men truyền thống của làng, dùng chấm rau, thịt luộc hoặc làm gia vị nấu ăn, có thể mua về làm quà tại các hộ sản xuất trong làng.

Chè lam, kẹo dồi, bánh tẻ — các món bánh, kẹo truyền thống của vùng Sơn Tây, bán tại các quán nhỏ ven đường trong làng, giá rẻ, hợp làm quà vặt.

Cơm quê — một số hộ dân trong làng đã chuyển đổi nhà cổ thành điểm phục vụ ăn uống kiểu “cơm quê”, thực đơn xoay quanh gà Mía, rau vườn, cá đồng, đậu phụ, cà muối — phong cách mộc mạc đúng chất làng. Giá cả phải chăng so với mặt bằng Hà Nội, nên hỏi giá trước khi gọi món vì thực đơn không cố định.

Nước uống, đồ giải khát có bán rải rác dọc các điểm tham quan chính, không lo thiếu nếu đi trong khung giờ ban ngày.

Ngủ

Đường Lâm chủ yếu phục vụ khách đi trong ngày từ Hà Nội, nhưng vẫn có lựa chọn nghỉ lại:

Homestay trong nhà cổ — một số gia đình có nhà cổ đã cải tạo một phần để đón khách lưu trú qua đêm, đây là trải nghiệm khác biệt nhất — ngủ trong không gian nhà đá ong truyền thống, ăn cơm cùng chủ nhà. Số lượng phòng thường ít, nên liên hệ đặt trước nếu muốn ở qua đêm vào cuối tuần hoặc mùa lễ hội.

Nhà nghỉ, khách sạn ở thị xã Sơn Tây — cách làng vài km, nhiều lựa chọn hơn về giá và tiện nghi so với homestay trong làng, phù hợp nếu muốn tiện nghi hiện đại.

Đi về trong ngày từ Hà Nội — với khoảng cách 44 km và thời gian di chuyển khoảng 1 đến 1,5 giờ, phần lớn khách chọn đi về trong ngày, đặc biệt nếu chỉ tham quan Đường Lâm mà không kết hợp Ba Vì hay Suối Hai.

Booking để tìm chỗ nghỉ khu vực Sơn Tây nếu muốn ở lại qua đêm hoặc kết hợp Ba Vì ngày hôm sau.

An toàn

Đường Lâm là điểm đến an toàn, ít rủi ro về an ninh trật tự — đây là làng quê yên bình, không phải khu du lịch phức tạp. Một vài lưu ý thực tế:

Đường làng gồ ghề, không bằng phẳng — nhiều đoạn lát gạch cũ, đá không đều, dễ trượt khi trời mưa. Nên đi giày đế bám tốt, tránh dép lê hoặc giày cao gót.

Nắng nóng mùa hè — đường làng ít bóng râm liên tục, nên mang mũ, kem chống nắng, nước uống nếu đi vào buổi trưa mùa hè.

Tôn trọng không gian riêng tư — nhiều nhà cổ vẫn có người sinh sống, không tự ý vào sâu trong nhà nếu không được mời, xin phép trước khi chụp ảnh cận cảnh sinh hoạt của người dân.

Xe cộ trong ngõ nhỏ — dù ít xe hơn phố lớn, vẫn có xe máy người dân đi lại trong ngõ, cần chú ý khi đi bộ tham quan.

CCCD gắn chip khi di chuyển bằng máy bay nếu khách ở xa bay về Hà Nội trước; với người đi từ Hà Nội bằng đường bộ thì không cần lo thủ tục này.

Hợp với ai

Người thích kiến trúc, lịch sử, nhiếp ảnh — Đường Lâm là kho tư liệu sống về kiến trúc làng Bắc Bộ và lịch sử thời kỳ tự chủ đầu tiên của Việt Nam.

Gia đình có trẻ nhỏ muốn đổi không khí — không gian yên tĩnh, an toàn, ít xe cộ, phù hợp cho trẻ chạy nhảy, khám phá làng quê.

Người đi phượt cuối tuần từ Hà Nội — khoảng cách gần, dễ kết hợp với Ba Vì, Sơn Tây trong cùng chuyến đi, không cần lên kế hoạch phức tạp.

Không hợp: người kỳ vọng dịch vụ du lịch chuyên nghiệp, nhiều tiện nghi; người ngại đi bộ đường gồ ghề; người muốn một điểm đến “hoàn hảo, không tì vết” theo kiểu phim trường — Đường Lâm là làng thật, có cả nét đẹp lẫn sự pha trộn kiến trúc hiện đại tự phát.

Đi tiếp

Từ Đường Lâm, các điểm dễ kết hợp trong cùng khu vực phía tây Hà Nội bao gồm Ba Vì (vườn quốc gia, núi, khí hậu mát) nằm không xa về phía tây, và trung tâm Hà Nội để quay về hoặc tiếp tục hành trình. Nếu còn thời gian trong ngày, có thể kết hợp thăm thành cổ Sơn Tây trước hoặc sau khi vào làng — cùng nằm trên trục đường quốc lộ 32.

Bài biên tập độc lập bởi dulich1.com, không dịch từ Wikivoyage.