Vườn quốc gia Cúc Phương

Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, cách Ninh Bình khoảng 40 km và Hà Nội chừng 120 km. Đáng đi vì hai thứ rất cụ thể: rừng già trên núi đá vôi với những cây cổ thụ thật, và cụm trung tâm cứu hộ động vật hoang dã tốt nhất nước — linh trưởng, rùa, tê tê. Nhưng đừng kỳ vọng đi rừng là gặp thú: rừng ở đây rậm, thú nhát, phần lớn khách về tay không nếu không có kiểm lâm dẫn. Ai ngại đi bộ leo dốc đá, sợ vắt và muỗi, hoặc chỉ có nửa ngày mà muốn “xem hết” thì nên chọn chỗ khác.

Tổng quan

Vườn nằm ở chân dãy núi phía bắc Trường Sơn, rộng khoảng 22.200 ha rừng mưa, cách Hà Nội 120 km về tây nam. Địa hình là núi đá vôi xanh mướt xen thung lũng; độ cao dao động 150–656 m, đỉnh cao nhất là núi Mây Bạc. Đá vôi tạo ra rất nhiều hang, nhiều hang vào thăm được.

Lịch sử ở đây dày hơn người ta tưởng. Năm 1960 khu vực thành rừng cấm, năm 1962 chính thức là vườn quốc gia. Trong các hang của vườn đã tìm thấy di cốt người tiền sử niên đại 7.000–12.000 năm. Năm 1789 khu Quèn Voi là nơi diễn ra một trận đánh lớn. Thập niên 1980 nảy sinh mâu thuẫn giữa nhà nước và khoảng 2.500 người Mường sống, canh tác và săn bắt trong vườn; năm 1987 khoảng 500 người được chuyển ra ngoài, và các tổ chức bảo tồn quốc tế chuyển hướng sang tạo việc làm cho người địa phương và bán hàng thủ công Mường tại quầy lưu niệm để giảm săn trộm.

Động thực vật

Theo Wikivoyage, vườn có khoảng 97 loài thú, 300 loài chim, 36 loài bò sát, 17 loài lưỡng cư, 11 loài cá, 2.000 loài thực vật bậc cao và hàng nghìn loài côn trùng — phần lớn côn trùng vô hại. Nhiều loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam.

Linh trưởng gồm khỉ, vượn, voọc mông trắng, voọc đen và culi. Thú khác có dơi, nhím, sóc bay, sóc bụng đỏ, sóc đen lớn hiếm gặp. Gấu ngựa, sói và hổ từng xuất hiện ở Cúc Phương nhưng săn bắt quá mức và cạn con mồi đã đẩy chúng đến bờ vực; báo hoa mai, báo gấm và mèo rừng có thể vẫn còn.

Chim thì rất phong phú: gà lôi trắng, gà rừng, gà tiền mặt vàng, đa đa, các loài khướu, cu rốc, chích choè, chèo bẻo đuôi cờ, khách đuôi cờ, giẻ cùi xanh, cùng hồng hoàng. Mùa di cư có thêm hoạ mi, đớp ruồi, sẻ, chim manh. Trong hang còn một phân loài cá hang đặc hữu sống dưới lòng đất.

Thực vật là tầng tán nhiều lớp, cây cao tới 70 m, lan rừng, dương xỉ lá khổng lồ, dây leo và hiện tượng hoa mọc thẳng từ thân. Có cả cây gia vị, cây thuốc, quả và măng ăn được.

Mùa nào đi

Mùa khô tháng 11 – tháng 2 là thời điểm tốt nhất, khô nhất là tháng 12 – tháng 1. Trung bình mỗi năm Cúc Phương mưa hơn 200 ngày, lượng mưa khoảng 2.100 mm — nghĩa là ngoài mùa khô, xác suất dính mưa rất cao.

Nhiệt độ trung bình khoảng 21 °C, mùa đông trung bình 9 °C; cao có thể vượt 30 °C, thấp có lúc gần 0 °C. Dưới thung lũng nóng ẩm, lên cao lạnh nhanh — mang thêm một lớp áo dù đi mùa hè.

Riêng cuối tháng 4 đến đầu tháng 5 là mùa bướm nở rộ, đông khách Việt cuối tuần. Nếu ghét đông, đừng đi thứ Bảy Chủ nhật dịp này.

Đi đến

Từ Hà Nội. Ra bến xe Giáp Bát, bắt xe đi Nho Quan — thị trấn gần vườn nhất. Sáng và chiều đều có chuyến; Wikivoyage ghi vé khoảng 100.000 đồng (mốc 2024) — hỏi lại quầy. Từ Nho Quan bắt xe ôm vào trụ sở vườn, khoảng 40.000 đồng theo Wikivoyage. Tổng thời gian 2,5–3,5 tiếng. Đi tour của công ty lữ hành thì tiện và thoải mái hơn nhưng đắt hơn hẳn — chỉ đáng nếu bạn đi trong ngày.

Từ Ninh Bình. Cách 40 km nhưng mất 1–2 tiếng vì đường xấu. Xe ôm vào trụ sở khoảng 100.000 đồng, thuê ô tô 300.000–400.000 đồng theo Wikivoyage — hỏi lại giá tại chỗ.

Đây là chuyến nội địa: không cần visa, không cần eSIM du lịch, dùng SIM Việt Nam bình thường. Bay ra Nội Bài thì mang CCCD gắn chip làm thủ tục. Ở Hà Nội và Ninh Bình gọi Grab / Xanh SM / Be dễ, nhưng vào tới cổng vườn thì đừng trông chờ ứng dụng gọi xe — mang tiền mặt lẻ, VietQR chỉ dùng được ở một số quầy.

Phí và giấy phép

Vé vào vườn mua tại trụ sở. Wikivoyage ghi 40.000 đồng người lớn, 20.000 đồng trẻ em (mốc 2016) và gửi xe máy 3.000 đồng ở khu Trung tâm — con số đã cũ, hỏi lại quầy vé, đừng lấy làm chuẩn.

Ngoài vé cổng còn phí riêng cho từng trung tâm cứu hộ và cho một số tuyến. Wikivoyage ghi vé gộp 60.000 đồng cho Trung tâm cứu hộ linh trưởng (đã gồm hướng dẫn, khu rùa, bảo tàng, khu chim và móng guốc) và 200.000 đồng cho Trung tâm bảo tồn thú ăn thịt và tê tê (mốc 1/2024).

Hướng dẫn viên: nhiều tuyến trong danh mục dưới đây ghi rõ bắt buộc có hướng dẫn — tuyến đỉnh núi Mây Bạc, tuyến cây chò nghìn năm hoá thạch, hang Ngân Hàng, tuyến bản Mường. Tour soi thú đêm cũng phải đăng ký trước tại quầy thông tin. Nếu bạn không chắc tuyến mình định đi có cần đăng ký hay không, hỏi ban quản lý trước khi đi; đừng tự suy từ bản đồ.

Đi lại

Trong vườn đi bộ, xe đạp, xe máy hoặc ô tô đều được. Xương sống là con đường nhựa dài 20 km chạy thẳng vào lõi rừng, cắt ngang nhiều lối rẽ dẫn tới hang và cây cổ thụ.

Xe đạp là lựa chọn tốt nhất — ít tiếng động, cơ hội gặp thú và chim cao hơn hẳn ô tô. Vườn cho thuê xe đạp và xe máy tại trụ sở; Wikivoyage ghi 100.000 đồng ngày đầu và 50.000 đồng những ngày sau (mốc cũ, hỏi lại).

Lưu ý về khoảng cách: từ cổng vào khu Trung tâm là 20 km. Nếu định ngủ ở Trung tâm mà không có xe riêng, phải sắp xếp phương tiện trước — đừng tính đi bộ.

Xem

Khu trụ sở (cổng vườn).

• Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp (EPRC). Mở 08:00–11:30 và 13:30–17:00. Thành lập năm 1993, hiện nuôi dưỡng nhiều loài cực kỳ nguy cấp: voọc mông trắng, voọc đầu vàng, voọc mũi hếch Bắc Bộ, vượn đen tuyền. Phần lớn cá thể bị thu giữ từ đường dây buôn bán động vật hoang dã. Đi bộ 10 phút từ trụ sở. Đây là điểm số một của cả chuyến — không xem thì phí công đến.
• Trung tâm bảo tồn rùa. Cách trụ sở 300 m, cùng khung giờ. Thành lập 1998, nuôi khoảng 600 cá thể thuộc 15 trong 23 loài rùa bản địa Việt Nam, nhân giống và thả về tự nhiên. Phần lớn là tang vật thu từ đường dây tuồn rùa sang Trung Quốc.
• Trung tâm bảo tồn thú ăn thịt và tê tê. Ngay cạnh khu linh trưởng, mở buổi chiều và buổi tối theo khung giờ. Nuôi cầy (có cầy vằn quý hiếm), chồn, rái cá, mèo rừng và tê tê cứu hộ. Bắt buộc có hướng dẫn.
• Vườn thực vật. Chỗ đi dạo nhẹ nhàng, sáng sớm nghe chim hót, may thì nghe vượn. Vào cửa miễn phí, nhưng phải lấy chìa khoá cổng ở trung tâm thông tin.
• Đài quan sát. Bậc thang dốc lên đồi cao 300 m, nhìn bao quát thung lũng.

Dọc đường vào rừng.

• Động Người Xưa. Một trong những phát hiện sớm nhất về nơi cư trú của người tiền sử ở Việt Nam. Khai quật năm 1966 tìm được mộ táng, rìu đá, mũi giáo xương, dao vỏ hàu, công cụ nghiền có niên đại khoảng 7.500 năm. Hiện vật đã chuyển đi hết, hang mở cho khách. Cửa hang thường bừa đồ ăn và chân hương; cúi qua khe bên phải sẽ thấy lối bậc lên cao khoảng 10 m để đi tiếp. Mang đèn pin.
• Các hang khác gồm hang Thẳm Khuyên, hang Con Moong, hang Phò Mã.

Khu Trung tâm (sâu 20 km). Cây chò nghìn năm, động Sơn Cung, cây cổ thụ khác. Đây là nơi rừng đẹp nhất và cũng là nơi nên ngủ nếu muốn đi rừng nghiêm túc.

Gần vườn: khu bảo tồn ngập nước Vân Long, nơi có thể thấy voọc mông trắng ngoài tự nhiên. Trụ sở vườn có thể giúp sắp xếp chuyến đi.

Làm

Xem chim. Dân xem chim đến Cúc Phương vì gà lôi trắng, gõ kiến cổ đỏ, hồng hoàng nâu, đuôi cụt bụng vằn và hàng trăm loài khác.

Soi thú đêm. Theo Wikivoyage, tour đêm đăng ký tại quầy thông tin, bắt đầu 18:30, kéo dài một tiếng, giá 400.000 đồng cho nhóm tối đa 4 người (mốc 2016 — hỏi lại quầy). Đây là cách khả dĩ nhất để thấy các loài nhỏ hoạt động đêm.

Đi rừng. Hàng chục tuyến, từ đi bộ một tiếng đến trek hai ngày:

• Vòng vườn thực vật: 3 km, 1,5–2 giờ, dễ.
• Đài quan sát: 300 m một chiều, 0,5–1 giờ, trung bình.
• Động Người Xưa: 300 m, 0,5–1 giờ, dễ.
• Vòng cây hoá thạch và cây cổ thụ: 9 km, 3–4 giờ, trung bình, cần hướng dẫn.
• Vòng cây chò nghìn năm và động Sơn Cung: 7 km, 2–3 giờ, trung bình, đường mòn rõ.
• Đỉnh Mây Bạc, hang Ngân Hàng, bản Mường: đều cần hướng dẫn; riêng bản Mường mất 1–2 ngày.

Tuyến dài gồm 16 km xuyên rừng nguyên sinh tới bản Mường, ngủ một đêm nhà sàn; hoặc 20 km cắm trại trong rừng, có thể kéo dài thêm 10 km để ghép bản Mường.

Nếu rời đường mòn, mặc áo dài tay, quần dài: dây leo có gai sẽ cào rách da, và vắt sẽ tìm thấy bạn rất nhanh.

Vườn cũng nhận tổ chức chèo bè trên suối và tour theo chủ đề: hang động, côn trùng, bò sát – lưỡng cư, lan rừng, di tích lịch sử.

Ăn

Trong vườn có 3 nhà hàng, đặt cạnh ba khu lưu trú: trụ sở, hồ Mạc và khu Trung tâm. Món Việt cơ bản, không cầu kỳ; Wikivoyage ghi 30.000–50.000 đồng một bữa (mốc cũ, hỏi lại). Có nước và bia.

Ngay ngoài cổng vườn có quán ăn nhỏ, đồ tương đương bên trong. Cửa hàng tạp hoá nằm sát cổng và trong làng cách vườn 2–3 km, bán đồ khô, nước, sữa, hoa quả — mua trước nếu định ở khu Trung tâm.

Mang đồ ăn vào rừng thì mang rác ra: túi ni lông, chai, lon.

Ngủ

Vườn có 3 khu lưu trú bên trong: trụ sở, hồ Mạc và khu Trung tâm. Đặt qua vườn; theo Wikivoyage, tiền phòng cùng phí hướng dẫn và xe (nếu vườn sắp xếp) trả một lần khi trả phòng.

• Trụ sở. Sạch, có giường, phòng tắm, nhà hàng, wifi. Từ nhà gỗ đơn sơ đến phòng khách sạn có TV.
• Hồ Mạc. Bungalow riêng, quạt, phòng tắm khép kín, nước nóng. Không wifi, ban đêm có lịch cắt điện. Đơn giản hơn trụ sở nhưng yên tĩnh và tách biệt hơn.
• Khu Trung tâm. Bungalow riêng, khép kín, nước nóng, điều hoà, nhưng chỉ có điện vào buổi tối. Đây là chỗ ngủ xa nhất và cũng là chỗ đáng ngủ nhất nếu bạn đến vì rừng.

Wikivoyage ghi các mức giá cho ba khu này ở mốc 2024 và 2016 — đã cũ, hãy hỏi trực tiếp vườn khi đặt.

Ngoài vườn: vài nhà nghỉ và khu villa nằm cách cổng 2–3 km, tiện nếu bạn tới muộn. Đặt phòng khu vực Cúc Phương – Ninh Bình qua Booking.

Cắm trại hỏi tại trụ sở. Homestay bản Mường trong rừng dành cho ai đi trek hai ngày.

An toàn

Muỗi và vắt có, nhưng bị thổi phồng. Theo Wikivoyage, chúng không tệ như nhiều người tưởng tượng; thuốc chống côn trùng giữ được muỗi. Vắt thì không truyền bệnh, chỉ gây chảy máu và khó chịu — mặc quần dài, tất dày, kiểm tra chân sau mỗi chặng.

Rủi ro thật là lạc đường và kiệt sức. Rừng đá vôi rậm, đường mòn nhiều nhánh, sóng điện thoại không chắc chắn. Đi tuyến dài thì đi cùng hướng dẫn, mang đủ nước, đèn pin, và báo lịch trình cho người ở nhà. Cài bản đồ offline trước.

Trong hang: đá trơn, thiếu sáng, có chỗ phải cúi và leo. Không vào hang một mình, luôn có đèn dự phòng.

Thời tiết: mùa mưa dài, đường mòn trơn và dốc đá vôi rất dễ ngã. Mùa đông trên cao lạnh sâu — đừng đi giày vải mỏng.

Hợp với ai

• Hợp: người quan tâm bảo tồn động vật hoang dã (đây là lý do chính đáng nhất để đến), dân xem chim, gia đình có trẻ từ 6 tuổi trở lên đi phần cứu hộ, người muốn ghép một ngày rừng vào chuyến Ninh Bình.
• Không hợp: người tìm cảnh đẹp để chụp ảnh, người không muốn đi bộ, người sợ côn trùng, và ai chỉ có vài tiếng nhưng muốn thấy cả rừng lẫn cứu hộ.

Ghép chuyến hợp lý nhất: Hà Nội → Ninh Bình (2 đêm) → Cúc Phương (1 đêm) → về. Ghép ngược lại cũng được, nhưng đừng nhồi Cúc Phương vào buổi chiều của một ngày đã kín lịch Tràng An.

Đi tiếp

• Ninh Bình — Tràng An, Tam Cốc, gần nhất và ghép tự nhiên nhất.
• Hà Nội — thủ đô, đầu mối tàu xe.
• Hạ Long — nếu muốn đổi từ rừng sang vịnh.
• Miền Bắc — khung vùng để ghép chuyến dài hơn.

Chuẩn bị trước khi đi: /chuan-bi/ · Ước tính ngân sách: /chi-phi/ · Gợi ý lộ trình: /lo-trinh/

Bài phỏng theo Cuc Phuong National Park trên Wikivoyage, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.