Vườn quốc gia Xuân Thuỷ

Xuân Thuỷ là bãi bồi cửa sông Hồng đổ ra biển, nơi rừng ngập mặn, cồn cát và đầm nuôi trộn vào nhau. Giá trị của nó không nằm ở cảnh đẹp kiểu bưu thiếp mà ở chim: đây là một trong những trạm dừng quan trọng nhất trên tuyến di cư Đông Á – Úc châu, và là chỗ dễ gặp vài loài cực nguy cấp nhất hành tinh. Không nên đi nếu bạn muốn tắm biển, muốn nhiều điểm chụp ảnh, hoặc không chịu được nắng gió trống trải và bùn lầy. Đi mà không mang ống nhòm thì gần như không thấy gì.

Tổng quan

Vườn nằm ở cửa Ba Lạt, nơi sông Hồng trút phù sa ra biển và bồi thành một hệ cồn cát – bãi triều – rừng ngập mặn liên tục dịch chuyển. Tổng diện tích khoảng 15.000 ha, trong đó vùng lõi chừng 7.100 ha và vùng đệm chừng 8.000 ha trải trên năm xã: Giao Hải, Giao Xuân, Giao Lạc, Giao An và Giao Thiện.

Về lịch sử bảo tồn: tháng 1/1989 Xuân Thuỷ được Ban thư ký Công ước Ramsar công nhận là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam — và cũng là khu Ramsar đầu tiên của Đông Nam Á. Năm 2003 Thủ tướng nâng hạng từ khu bảo tồn thiên nhiên lên vườn quốc gia. Tháng 10/2004, UNESCO đưa Xuân Thuỷ vào Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng.

Điểm cần hiểu đúng: đây không phải rừng nguyên sinh hoang vắng. Vùng đệm là đầm tôm, vây ngao, ruộng muối và làng chài đang hoạt động. Đời sống của mấy nghìn hộ dân gắn chặt vào cùng bãi triều mà chim ăn. Chính sự chồng lấn đó — chứ không phải cảnh quan — mới là thứ đáng xem ở Xuân Thuỷ.

Động thực vật

Con số đáng nhớ: vườn ghi nhận khoảng 220 loài chim theo một thống kê, và hơn 250 loài theo thống kê khác — trong đó chừng 100 loài định cư quanh năm và khoảng 150 loài di cư. Khoảng một phần tư là chim nước, đúng như vị trí cửa sông của nó. Có chín loài thuộc nhóm nguy cấp nghiêm trọng.

Ba cái tên khiến người xem chim khắp thế giới tìm đến: cò thìa mặt đen (black-faced spoonbill), choắt lớn mỏ vàng (spotted greenshank / Nordmann’s greenshank) và rẽ mỏ thìa (spoon-billed sandpiper) — loài sau cùng thuộc nhóm hiếm nhất thế giới, số cá thể còn lại rất thấp. Gặp được hay không phụ thuộc mùa, con nước và may mắn; đừng đến với kỳ vọng chắc chắn thấy.

Ngoài chim còn khoảng 110 loài thực vật thuỷ sinh, chừng 500 loài động vật đáy và động vật phù du. Nhóm thú gồm mèo cá, rái cá thường và chuột đồng lớn — hiếm gặp, chủ yếu ghi nhận qua bẫy ảnh và dấu vết. Tôm, cá, cua, hàu ở đây có giá trị kinh tế cao, là nguồn sống chính của vùng đệm.

Mùa nào đi

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, hai mùa rõ rệt: nóng ẩm mưa nhiều từ tháng 4 đến tháng 10, lạnh khô từ tháng 11 đến tháng 3.

Nhưng lịch đi không quyết bởi mưa nắng, mà bởi chim:

• Tháng 11 đến tháng 3 là mùa chính, không bàn cãi. Chim di cư từ phương bắc về trú đông, số lượng và số loài cao nhất. Trời khô, tầm nhìn tốt. Đây là lúc duy nhất có cơ hội thực sự với cò thìa mặt đen và rẽ mỏ thìa. Mặc ấm — gió biển mùa đông ở đây rất buốt.
• Tháng 4–5 và tháng 9–10: đàn di cư đi qua, vẫn xem được, ít khách hơn.
• Tháng 6–8: chủ yếu còn loài định cư, nóng gắt, và là mùa bão. Chuyến thuyền ra cồn dễ bị huỷ.

Quan trọng không kém: đi theo con nước, không theo giờ hành chính. Chim tập trung dày nhất khi thuỷ triều lên đẩy chúng khỏi bãi triều rộng, dồn vào các bãi nghỉ hẹp. Hỏi trước lịch triều với ban quản lý hoặc chủ homestay để chốt giờ xuống thuyền — sai con nước là cả buổi công cốc.

Đi đến

Chuyến nội địa: không có khối visa, không cần eSIM du lịch, dùng SIM Việt Nam bình thường. Sóng ở vùng đệm ổn, ra tới cồn thì chập chờn.

Cách chuẩn là từ Hà Nội đi xe khách về thành phố Nam Định rồi tiếp về thị trấn Ngô Đồng, huyện Giao Thuỷ; hoặc đi thẳng tuyến xe khách về Giao Thuỷ. Từ đó về một trong năm xã vùng đệm — Giao Xuân là điểm đến hợp lý nhất vì có mô hình du lịch sinh thái cộng đồng và homestay đã vận hành nhiều năm. Tính cả chờ xe, coi đây là nửa ngày di chuyển từ Hà Nội.

Đi xe riêng thì chạy cao tốc về Nam Định rồi theo đường tỉnh ra biển; đường trong vùng đệm nhỏ, nhiều đoạn men theo bờ đầm, ban đêm không đèn — nên tới nơi trước khi tối. Đi xe máy từ Hà Nội là quãng dài, chỉ hợp với người quen chạy đường trường, xem thêm kinh nghiệm phượt xe máy.

Xe công nghệ (Grab, Xanh SM, Be) không phủ tới vùng đệm — về tới nơi là chuyển sang xe ôm địa phương hoặc xe của homestay. Mang tiền mặt lẻ; VietQR ở đây chỗ nhận chỗ không.

Phí và giấy phép

Vườn quốc gia có thu phí tham quan và có quy định riêng cho từng phân khu; vùng lõi và các cồn không phải muốn vào lúc nào cũng được. Chuyến thuyền ra cồn phải thuê qua ban quản lý hoặc qua homestay có liên kết, không tự thuê thuyền cá đi lang thang.

Mức phí, giá thuyền và việc có bắt buộc hướng dẫn viên hay không đều thay đổi theo thời điểm và theo phân khu. Không có con số nào đủ tin cậy để ghi cố định ở đây — liên hệ Ban quản lý Vườn quốc gia Xuân Thuỷ trước khi đi để đăng ký, hỏi phí, hỏi lịch triều và hỏi khu nào đang mở. Nếu định quay phim, dùng flycam, cắm trại qua đêm trong vùng lõi, hoặc mang thiết bị chụp chuyên nghiệp, phải xin phép riêng.

Nguyên tắc ứng xử với chim, làm được thì hãy đi: giữ khoảng cách, không đuổi chim để chúng bay lên cho đẹp ảnh, không phát tiếng gọi chim, mặc màu trầm, đi theo lối mòn và theo hướng dẫn viên. Một đàn bị dồn bay giữa mùa đông là mất năng lượng thật của những con chim đang vượt hàng nghìn cây số.

Đi lại

Trong vùng đệm: xe đạp hoặc xe máy thuê từ homestay là hợp lý nhất — đường bờ đầm bằng phẳng, đạp xe giữa các xã là cách tốt nhất để hiểu vùng này. Ra bãi triều và các cồn thì bắt buộc đi thuyền, đặt từ Giao Xuân. Xuống bãi thì đi ủng hoặc giày rọ; bùn ở đây lún và sắc vỏ hàu.

Xem

• Các cồn cát và bãi triều ngoài cửa Ba Lạt — nơi chim di cư tập trung, xem lúc triều lên.
• Rừng ngập mặn ven vùng đệm — trồng và tái sinh, là lá chắn sóng cho cả vùng.
• Đầm tôm, vây ngao, ruộng muối — nhịp lao động thật, đẹp nhất lúc bình minh và lúc triều rút.
• Làng Giao Xuân và các xã lân cận — nhà thờ, chợ quê, đời sống đồng bằng ven biển Bắc Bộ.

Làm

Việc chính là xem chim: dậy trước bình minh, ra điểm quan sát hoặc lên thuyền theo con nước, dùng ống nhòm và ống ngắm. Mang ống nhòm riêng — đừng trông vào việc thuê tại chỗ. Thứ hai là đi thuyền trong rừng ngập mặn, món mà Wikivoyage khuyến nghị mạnh và đặt được từ Giao Xuân. Thứ ba là đạp xe vòng vùng đệm và ăn cùng gia đình chủ nhà. Đủ cho một đêm hai ngày; ở lâu hơn chỉ hợp với người xem chim nghiêm túc.

Ăn

Ăn tại homestay là chuẩn nhất, cũng gần như là lựa chọn duy nhất — vùng đệm không có nhà hàng cho khách. Mâm cơm ở đây xoay quanh thứ vùng này làm ra: ngao, tôm, cá cửa sông, rau vườn. Đặt bữa trước với chủ nhà, đừng tới rồi mới hỏi. Nền ẩm thực vùng xem thêm ở bài ẩm thực.

Ngủ

Homestay ở Giao Xuân là lựa chọn nên chọn: mô hình du lịch sinh thái cộng đồng, khách ngủ trong nhà dân, tiền ở lại với xã. Tiện nghi mức nông thôn — quạt, chăn, nhà vệ sinh chung hoặc riêng tuỳ nhà; mùa đông nhớ hỏi trước về chăn ấm và nước nóng.

Ngoài homestay, các xã vùng đệm gần như không có cơ sở lưu trú cho khách. Muốn khách sạn đúng nghĩa thì phải về thị trấn Ngô Đồng hoặc thành phố Nam Định và chấp nhận dậy rất sớm để kịp con nước — cách này làm hỏng phần hay nhất của chuyến đi. Nếu vẫn cần phòng khách sạn ở đô thị gần nhất, đặt qua Booking.

An toàn

• Bùn và triều. Bãi triều rộng, nước lên nhanh và lặng lẽ. Không tự đi bộ ra bãi khi không có người địa phương; luôn biết giờ triều.
• Vỏ hàu và vây ngao cắt chân — đi ủng, không đi dép lê.
• Nắng và gió. Mùa hè trống trải, nắng gắt, không bóng râm: mũ rộng vành, nước, kem chống nắng. Mùa đông gió biển buốt hơn nhiều so với nhiệt độ hiển thị — mặc nhiều lớp, chắn gió.
• Muỗi và côn trùng ở rừng ngập mặn: áo dài tay, thuốc chống muỗi.
• Bão từ tháng 6 đến tháng 9: chuyến thuyền huỷ là chuyện thường, để dư ngày.
• Mang CCCD gắn chip; khu vực ven biển có thể được yêu cầu trình báo.

Hợp với ai

Hợp: người xem chim, người chụp ảnh thiên nhiên, người quan tâm bảo tồn đất ngập nước, nhóm nhỏ muốn ở nhà dân và ăn cơm quê. Không hợp: người tìm bãi tắm, gia đình có trẻ nhỏ hiếu động, người cần tiện nghi khách sạn, và bất kỳ ai đi mà không mang ống nhòm.

Đi tiếp

• Ninh Bình — hub tỉnh, karst Tràng An và Tam Cốc, ghép cùng chuyến rất hợp lý.
• Hà Nội — điểm xuất phát và điểm về.
• Hải Phòng — cửa ngõ phía đông bắc, nối tiếp ra biển đảo.
• Miền Bắc — xếp Xuân Thuỷ vào lộ trình lớn hơn.
• Chuẩn bị — danh sách đồ và giấy tờ trước khi lên đường.

Bài phỏng theo Xuan Thuy National Park trên Wikivoyage, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.