Vườn quốc gia Bù Gia Mập

Bù Gia Mập đáng đi vì nó là một trong số ít mảng rừng lớn còn nguyên ở Đông Nam Bộ, nơi rừng khộp Tây Nguyên hạ xuống gặp rừng thường xanh miền Đông, và vì bạn đi rừng với kiểm lâm chứ không đi theo tour dựng sẵn. Nó cũng là nơi hiếm hoi bạn nghe được văn hoá S’tiêng ngay tại vùng đệm chứ không qua sân khấu du lịch. Nhưng phải nói thẳng: không có cáp treo, không có homestay view, sóng điện thoại chập chờn, và mùa mưa thì vắt bám kín ống quần. Ai đi du lịch để chụp ảnh đẹp trong nửa ngày, ai mang trẻ dưới 10 tuổi, ai không quen ngủ lán và đi bộ đường dốc — đừng đến đây.

Tổng quan

Vườn nằm ở rìa tây bắc vùng Đông Nam Bộ, sát đường biên giới Việt Nam – Campuchia, kề khu bảo tồn thiên nhiên tỉnh Mondulkiri. Theo Wikivoyage, tổng diện tích 26.032 ha, trong đó 21.476 ha là diện tích tự nhiên, chia thành rừng giàu, rừng trung bình, rừng nghèo, rừng hỗn giao và một mảng rất lớn rừng tre nứa — riêng tre nứa đã hơn 11.000 ha. Con số này giải thích cảm giác thật khi đi: bạn không đi liên tục trong rừng cổ thụ khép tán, mà xuyên qua từng dải tre nứa dày, rồi mới chạm được vào những khoảnh rừng dầu và rừng ven suối.

Vùng đệm rộng 15.200 ha, trải trên cả địa bàn Bình Phước cũ và Đắk Nông cũ (theo Wikivoyage). Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, phần Bình Phước nay thuộc Đồng Nai — nếu bạn tra Google Maps hay giấy tờ cũ vẫn thấy tên huyện Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước thì đó là tên cũ, cùng một chỗ. Đừng để cách gọi làm bạn nghĩ đây là hai địa điểm khác nhau.

Địa hình đồi thấp, đỉnh cao nhất khoảng 700 m so với mực nước biển. Nghĩa là không có đoạn leo núi kỹ thuật, nhưng có rất nhiều dốc dài liên tục và đường mòn trơn. Cái mệt ở Bù Gia Mập đến từ quãng đường và độ ẩm, không đến từ độ cao.

Điểm cần hiểu trước khi lên kế hoạch: đây là rừng đặc dụng có chức năng bảo vệ biên giới, không phải khu du lịch. Wikivoyage ghi rõ “cần liên lạc trước để được hướng dẫn” và cho địa chỉ Ban quản lý tại xã Bù Gia Mập. Bạn gọi trước không phải để giữ chỗ cho vui, mà để ban quản lý bố trí người dẫn và xác nhận tuyến nào đang mở.

Mùa nào đi

Vùng này có hai mùa rõ rệt như phần còn lại của Đông Nam Bộ và nam Tây Nguyên: mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô khoảng tháng 11 đến tháng 4.

Chọn mùa khô, khoảng tháng 12 đến tháng 3. Đường đất trong vườn đi được, suối trong, đường tuần tra biên giới không lầy, và vắt gần như biến mất. Đổi lại cuối mùa khô rừng khộp rụng lá, thác nhỏ nước yếu, cảnh khô và bụi.

Mùa mưa cho rừng xanh mướt, suối Đắk Ca và thác Lưu Ly nhiều nước hơn hẳn, nhưng bạn phải chấp nhận ba thứ cùng lúc: vắt, đường trơn, và khả năng bị huỷ tuyến vì suối lên. Wikivoyage cũng chỉ nhắc đúng một câu ở mục an toàn: mùa mưa cần đồ chống vắt. Nếu bạn đi tháng 7–9, chuẩn bị tất chống vắt hoặc xà cạp là bắt buộc, không phải tuỳ chọn.

Tránh mấy ngày sát Tết và các kỳ nghỉ lễ dài: nhà nghỉ trong khuôn viên ban quản lý chỉ có vài phòng, hết là hết.

Đi đến

Từ TP.HCM khoảng 180 km theo Wikivoyage. Không có tuyến xe khách nào thả bạn thẳng vào cổng vườn, nên có ba cách thực tế:

Xe máy tự chạy. Đây là cách phổ biến nhất và cũng là cách vườn được thiết kế để đón. Trục quen thuộc là TP.HCM → Bình Dương cũ → Đồng Xoài → Phước Long → xã Bù Gia Mập. Chạy nguyên ngày, nên xuất phát sớm và tính buổi chiều là đã tới nơi. Nếu chưa quen chạy đường trường, đọc trước phượt xe máy.

Ô tô riêng. Đường tới trung tâm xã ổn với xe gầm thấp, nhưng vào sâu trong vườn và dọc tuyến tuần tra thì xe con không hợp. Kế hoạch hợp lý: để xe ở khu nhà ban quản lý, vào rừng bằng xe máy hoặc đi bộ theo hướng dẫn của kiểm lâm.

Xe khách + thuê xe máy. Bắt xe từ TP.HCM lên Đồng Xoài hoặc Phước Long, rồi thuê xe máy chạy nốt chặng cuối. Cách này rẻ hơn nhưng phụ thuộc vào việc bạn có mượn được xe ở thị trấn hay không — hỏi trước, đừng đến rồi mới tìm.

Bay tới đây thì không có phương án nào gọn. Sân bay gần nhất vẫn là Tân Sơn Nhất, rồi đi đường bộ như trên; nếu bay nội địa nhớ mang CCCD gắn chip.

Phí và giấy phép

Đây là chỗ nhiều bài viết trên mạng nói bừa. Sự thật cần biết:

• Vườn quốc gia có thu phí tham quan và phí dịch vụ hướng dẫn, nhưng mức thu thay đổi theo thời điểm và theo tuyến. Hỏi trực tiếp Ban quản lý khi đặt lịch, đừng tin con số ai đó chép lại từ bài blog cũ.
• Các tuyến đi sâu vào rừng và đặc biệt là tuyến men theo đường tuần tra biên giới liên quan tới khu vực biên giới. Có cần thủ tục gì thêm hay không, ai được đi, người nước ngoài có được đi không — hỏi ban quản lý trước khi đi, không tự suy diễn và không tự đi lẻ.
• Đi rừng ở đây mặc định có kiểm lâm hoặc người dẫn của vườn. Wikivoyage ghi thẳng “cần liên lạc trước để được hướng dẫn”. Coi đó là điều kiện, không phải gợi ý.

Liên hệ theo Wikivoyage: Vườn quốc gia Bù Gia Mập, xã Bù Gia Mập; email vqgbugiamapbp@yahoo.com. Số điện thoại và fax ghi trong bài gốc theo mã vùng cũ, đã đổi theo quy hoạch mã vùng — gọi hỏi tổng đài hoặc email trước, đừng bấm nguyên số cũ rồi kết luận là vườn không nghe máy.

Đi lại

Trong vườn, phương tiện chính là xe máy và đôi chân.

Wikivoyage đưa đúng một lời khuyên và lời khuyên đó rất thật: đổ đầy xăng trước khi vào vườn, và nếu đi dọc tuyến biên giới thì mang theo một can xăng dự trữ. Trong vườn không có cây xăng. Chạy hết xăng ở giữa tuyến tuần tra dài hàng chục cây số là tình huống bạn không muốn gặp.

Ba thứ khác nên chuẩn bị: lốp và phanh còn tốt (đường sỏi, dốc, đổ đèo nhỏ liên tục), đèn pin đội đầu (trời tối trong rừng sớm hơn ngoài trảng), và nước uống mang theo cho cả nhóm. Sóng điện thoại chập chờn, nên tải bản đồ offline và thống nhất điểm hẹn với kiểm lâm ngay từ đầu buổi.

Đi bộ trong rừng đừng tách đoàn. Rừng tre nứa nhìn chỗ nào cũng giống chỗ nào, mất dấu đoàn trong rừng nứa dễ hơn bạn tưởng nhiều.

Xem

Suối Đắk Ca – Yên Ngựa – thác Lưu Ly. Đây là trục cảnh quan chính và cũng là tuyến đi rừng được nhắc trong bài gốc. Rừng ven suối ở đây đẹp nhất vườn: tán cao, ẩm, nhiều dây leo, khác hẳn mấy dải nứa bạn đi xuyên qua trước đó. Thác Lưu Ly không phải thác khổng lồ kiểu Tây Nguyên; giá trị của nó là bối cảnh rừng bao quanh chứ không phải chiều cao cột nước. Ai đã đi thác lớn ở Đắk Lắk rồi mà kỳ vọng tương tự sẽ hụt hẫng.

Di tích sân bay Bù Gia Mập và chốt Mỹ. Dấu vết thời chiến còn lại trong vùng. Đừng hình dung một khu di tích có nhà trưng bày và thuyết minh viên — phần lớn là nền cũ và địa hình, phải có người dẫn chỉ mới thấy được cái gì ở đâu. Đọc thêm bối cảnh ở di tích chiến tranh.

Điểm cuối tuyến ống dẫn dầu. Bài gốc nhắc điểm cuối của hệ thống đường ống dẫn dầu thời chiến dài 5.000 km. Đây là loại điểm chỉ có ý nghĩa nếu bạn biết trước câu chuyện; đi tay không đến nơi sẽ chỉ thấy rừng.

Cảnh rừng dọc đường tuần tra biên giới. Tuyến vành đai dài khoảng 72 km theo bài gốc. Không ai đi hết trong một buổi; đi một đoạn là đủ hiểu vì sao vùng này được giữ.

Làm

Trekking và ngủ lán. Hoạt động cốt lõi. Đi cùng kiểm lâm, ngủ lán trong rừng, tắm suối. Trải nghiệm đúng chất là ở đây, không phải ở nhà nghỉ.

Xem chim và thú. Vườn có 168 loài chim theo Wikivoyage, trong đó 10 loài bị đe doạ tuyệt chủng. Người mê chim nên đi sáng sớm và chấp nhận ngồi im. Thú lớn thì gần như không gặp ban ngày — ai đến với kỳ vọng “thấy thú hoang” sẽ về tay không, đó là chuyện bình thường ở mọi vườn quốc gia Việt Nam.

Tìm hiểu văn hoá bản địa. Cộng đồng chủ yếu quanh vườn là người S’tiêng, ngoài ra có người M’Nông. Nếu ban quản lý sắp xếp được buổi gặp ở thôn vùng đệm thì nhận lời — đây là phần đáng giá nhất mà không tour đại trà nào bán được. Xin phép trước khi chụp ảnh người, và đừng phát kẹo cho trẻ con.

Ăn

Đừng trông đợi hàng quán. Trong khuôn viên ban quản lý có căn tin phục vụ suất ăn; Wikivoyage ghi mức khoảng 20.000 đồng/suất tại thời điểm bài gốc được viết — con số đó đã cũ, hỏi lại khi đặt lịch. Muốn ăn ở căn tin thì báo trước số người, họ nấu theo đầu người chứ không mở như quán.

Nếu ngủ lán trong rừng, bài gốc nói thẳng: bạn bắt buộc mang theo thức ăn. Chuẩn bị đồ khô, nước, và nhớ mang rác ra khỏi rừng.

Món địa phương đáng thử là đọt mây xào lá nhíp — đắng trước, hậu ngọt, ăn kèm cơm. Đây là món của vùng chứ không phải món quán, nên hỏi trước xem căn tin hoặc bà con vùng đệm có làm được không. Muốn hiểu vị vùng miền thì xem thêm ẩm thực Việt Nam.

Uống: mang nước theo, và mang đủ. Trong rừng không mua được gì. Rượu cần có thể xuất hiện trong buổi giao lưu ở thôn — uống vừa phải, hôm sau bạn còn phải đi rừng và chạy xe.

Ngủ

Nhà nghỉ Ban quản lý trong khuôn viên tại trung tâm xã Bù Gia Mập. Theo Wikivoyage: 5 phòng (2 phòng máy lạnh, 3 phòng quạt), mỗi phòng 3 giường đôi, vệ sinh khép kín. Giá bài gốc ghi 100.000 đồng/phòng/đêm phòng quạt và 150.000 đồng/phòng/đêm phòng máy lạnh — đây là mức của thời điểm bài gốc, hỏi lại ban quản lý khi đặt. Chỉ 5 phòng, nên nhóm đông phải đặt sớm.

Lán trong rừng, do ban quản lý quản lý. Ngủ lán là lựa chọn đúng nếu bạn đến đây vì rừng. Mang theo thức ăn, đèn, túi ngủ hoặc võng có màn, và áo dài tay.

Không muốn ngủ trong vườn thì lùi về thị trấn gần nhất tìm nhà nghỉ — nhiều lựa chọn hơn nhưng mất hơn một giờ chạy mỗi chiều, và bạn mất luôn buổi sáng sớm, thời điểm rừng đáng giá nhất. Nếu vẫn muốn đặt trước ở khu vực này, tham khảo Booking.

Động thực vật

Theo Wikivoyage, vườn có 724 loài thực vật thuộc 326 chi, 109 họ, 70 bộ, 6 ngành. Ưu thế là cây họ dầu, cùng nhiều cây gỗ quý họ đậu: cẩm lai, gõ đỏ, mun, lát hoa, gỗ mật, giáng hương, trắc. Ngoài ra khoảng 278 giống cây được dùng làm thuốc — người dẫn đường thường chỉ cho bạn vài loại trên đường đi, đó là phần hay nhất của việc đi cùng kiểm lâm.

Về động vật: 437 loài, trong đó 73 loài thú với 59 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam, và 168 loài chim với 10 loài đang bị đe doạ tuyệt chủng (theo Wikivoyage).

Quy tắc ứng xử, không thương lượng: không cho thú ăn, không mua bất cứ sản phẩm nào từ động vật hoang dã ở vùng đệm, không bẻ cây lấy mẫu, không mở nhạc trong rừng. Rừng này giữ được là nhờ lực lượng đi tuần chứ không nhờ hàng rào.

An toàn

Vắt. Mùa mưa là chắc chắn có. Tất chống vắt, xà cạp, quần dài bó ống, và kiểm tra người sau mỗi chặng nghỉ. Vắt không nguy hiểm nhưng làm hỏng tinh thần người đi lần đầu.

Côn trùng và rắn. Mang thuốc chống muỗi, đi giày kín, không thò tay vào hốc cây và khe đá.

Hết xăng và lạc đường. Hai rủi ro thực tế nhất. Xử lý bằng can xăng dự trữ và bằng nguyên tắc không tách đoàn.

Khu vực biên giới. Đi đúng tuyến ban quản lý cho phép, mang theo giấy tờ tuỳ thân, không tự ý men theo đường mòn lạ. Đây là điều bạn tuân thủ chứ không phải điều bạn thử.

Y tế. Cơ sở y tế gần nhất ở trung tâm huyện cũ, không ở trong rừng. Mang túi sơ cứu, thuốc cá nhân, và nói trước với người dẫn nếu bạn có bệnh nền.

Tiền mặt: mang tiền lẻ. VietQR dùng được ở thị trấn nhưng đừng trông chờ vào sóng trong vườn. Dùng SIM Việt Nam, không cần eSIM du lịch. Ứng dụng gọi xe như Grab, Xanh SM, Be gần như không phủ tới đây — tự lo phương tiện.

Hợp với ai

Hợp: người đi rừng có kinh nghiệm, dân chụp thiên nhiên và chim, người mê xe máy đường trường muốn một điểm đến không có khách đoàn, nhóm nhỏ 2–6 người chịu ngủ lán.

Không hợp: gia đình có trẻ nhỏ, người đi nghỉ dưỡng, người cần wifi và cà phê, người chỉ có một ngày cuối tuần, người sợ côn trùng. Ba nhóm cuối nên đổi hướng: Cần Giờ cho một ngày, Vũng Tàu cho nghỉ ngơi, Đà Lạt cho khí hậu mát mà vẫn có dịch vụ.

Đi tiếp

• Đắk Lắk và Buôn Ma Thuột — nối lên Tây Nguyên nếu bạn còn thời gian, cùng kiểu rừng và cùng kiểu đường.
• Tây Nguyên — bức tranh vùng rộng hơn, nhiều vườn quốc gia và thác.
• Đông Nam Bộ — các điểm còn lại quanh trục về lại TP.HCM.
• TP.HCM — điểm xuất phát và điểm kết thúc thực tế của chuyến này.
• Campuchia — bên kia biên giới là Mondulkiri, nhưng đó là chuyến đi khác với cửa khẩu khác, không phải đi bộ qua từ vườn.

Trước khi lên đường, xem chuẩn bị để soát lại đồ, và chi phí để ước lượng ngân sách chuyến đi.

Bài phỏng theo Vườn quốc gia Bù Gia Mập trên Wikivoyage, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.